IKUSPEGI ESTETIKO-FILOSOFIKOAN EMANDAKO ALDAKETEN ETA KANON ARTISTIKOAREN EDERTASUN ETA PROPORTZIOEN ALDAKETEN ARTEKO LOTURA

Artea, edozein arte-diziplinatan (arkitektura, pintura, eskultura, dantza, antzerkia, musika eta zinema), pentsaera estetikoa objektu edo gertaera ederretan irudikatzean datza, hots, ideia estetiko horiek errealitatean islatzean datza, edertasuna gauzatzean alegia. Adierazpen artistikoak garai bakoitzaren erantzuna eta emaitza izan dira. Ikus dezagun historian zehar pentsaera estetikoak eta edertasunak eskutik hartuta izan duten bilakaera.

Baumgarten alemaniar filosofo eta irakaslea XVIII. mendean estetika hitzaren erabilera sustatzen hasi zen. Mende horretan estetikaren oinarriak ezarri ziren eta arteak natura imitatzen zuela zioten. Hainbat diziplinetan hausnarketa filosofiko gisa erabili zen. Hala ere, bai Platon bai Aristoteles dagoeneko edertasuna kontzeptuari buruz aritu ziren. Beraz, antzinako Grezian edertasunaren inguruko estetika-ikasketak jada hasiak ziren. Garai hartan, eskulturetan gorputz-estetika zaintzea edo gorputzaren gurtzea islatzen zuten, gehienbat jainkoen bidez irudikatua. Hainbat adierazpen artistikoren bitartez (antzezpenak, olerki lehiaketak,…) arketipo estetiko jakin bat erakusten zen. Entzumenaren eta ikusmenaren bidez, edertasunak plazerra sorrarazten zuen.

Platonen aburuz, edertasuna idealismo deituriko teoriari zegokion. Gizakia Lurra planetan adierazitako ideia akastunak soilik ezagutzeko gai zen, gainontzeko ideiak eskuraezinak ziren guretzat, ezagutza iluna bailiran. Gizakiak izan zezakeen edertasunaren inguruko ametsezko ezagutzak ez zuen lortzen ideien perfekzioa eskuratzea. Gizakiak goreneko edertasuna soilik begiztatzea lor zezakeen. Aristotelesen iritziz, ordea, edertasuna simetriarekin eta perfekzioarekin lotuta zegoen, ikuspuntu metafisikoarekin bat zetorrelarik. Ildo beretik, Socratesek ere edertasun espiritualaren ideia jorratu zuen.

Erromatarren Erdi Aroan, kanon estetikoak aldatu egin ziren eta gorputzaren gurtzea bultzatu beharrean, gorputza estaltzeaz arduratzen ziren. Garai honetako ikonografia-irudikapenek Elizarekin lotura estua zuten. Erdi Aroko estetika, teologikoa zen. Edertasuna agerkundearen zerbitzura zegoen, guztia betetzen zuen “argia” izanik. Keinuak erdigunea ziren eta adierazpenak nabarmentzen ziren, begiradak esaterako.

Berpizkundean estetika neoklasikoa nagusitu zen. Estetika mota hau proportzioaren, simetriaren, harmoniaren eta ordenaren estetika zen. Garai honetan edertasuna harmonia eta perfekzioa izateaz gain, gustuen subjektibitatea baino haratago zihoan. 

60. hamarkadan edertasunaren ideia albo batera baztertu zen. Edertasuna artearen diskurtsotik desagertu zen. Artelan batek ez zuen zertan ederra izan. Garai hartan, Andy Warhol margolari, idazle eta zinema-zuzendariak artearen inguruan filosofikoki pentsaraztea bultzarazi gintuen.

Gaur egun, estetikoa dena zentzumenen gehiegizko estimulazioaren bidez sentitzen dugu, garai teknologikoan murgildurik baikaude. Estetika garaikide honetan arteak jada ez du natura imitatzen, baizik eta edertasunak natura gainditzen du. Artea bat-batekoa da eta zentzumenetara zuzentzen da, adimenera zuzendu beharrean. XVIII. mendean, Kant filosofoak dagoeneko, estetika sentimenduetan oinarritzen zela zioen, estetikaren kutsu subjektiboa goraipatuz, estetika garaikidea deskribatuko balu bezala. Kantek, estetika, arauen esanetara ez zegoela azpimarratzen zuen.

Nire iritziz, bai edertasuna bai estetika kontzeptuak ez dira berdin definitu historian zehar. Momentuaren arabera garrantzia desberdina izan dute eta garaiak eta momentuak ikuspuntu jakin batez busti ditu bi kontzeptuak. John Dewey estatubatuar filosofoak zioen moduan, estetika beti egon da gizartera lotua, osotasuna eratuko balute bezala.

Laburbilduz, historian zehar, kultura aldatu izan den heinean, estetika kontzeptua ere aldatu da. Estetikak arte-diziplinetan, erlijioan eta politikan eragina izateaz gain, hiritarren janzkeran eta jantzien kolorean ere ondorioak izan eta izaten ditu. Zibilizazio desberdinetan ederra kontzeptuak beti izan du bere tokia, edertasun-kanona izan da aldatu egin dena. Gaur egungo eta iraganeko estetika kontzeptua inplikazio politiko, ekonomiko eta filosofikoen menpe egon da, dago eta egongo da.

 

 

 

CASO 2.A: “TODAS LAS REACCIONES QUÍMICAS QUE AUMENTAN LA ENTROPÍA SON ESPONTÁNEAS”

Los procesos en los que interviene el calor suceden sólo en una dirección donde la entropía aumenta. El calor fluye de manera espontánea de los cuerpos calientes a los fríos y esto implica un aumento de entropía. 

Entonces, todos los procesos reales serán con casi total seguridad, irreversibles y, por lo tanto, contribuirán al incremento de la entropía del universo. La entropía se crea constantemente en el Universo, no para de aumentar.

Por consiguiente, basándonos en la segunda ley de la termodinámica, considerando el Universo como un sistema aislado (que no puede intercambiar ni materia ni energía con el entorno), se producirán espontáneamente aquellos procesos en los que la entropía del Universo aumenta, es decir, la entropía del Universo tiende a un máximo.

Por todo ello, el enunciado es verdadero.

 

CASO 2.B: “SI NO HAY ACTIVIDAD VOLCÁNICA EN MARTE ESO SIGNIFICA QUE NO HAY TERREMOTOS Y VICEVERSA”

La misión Insight ha esclarecido que Marte no es un planeta muerto y aburrido, es uno activo. Esto es, es un planeta sísmicamente y volcanicamente activo. Por un lado, la sonda Insight está registrando una media de dos seísmos diarios. Por otro lado, en la región marciana Elysium Planitia se ha descubierto un depósito volcánico geológicamente joven que sugiere que las erupciones son posibles. Sin embargo, Marte no muestra evidencia obvia de actividad de tectónica de placas, que es el mecanismo impulsor de la actividad sísmica y volcánica en la Tierra. 

Por todo ello y conociendo que un fenómeno no provoca el otro, aunque son consecuencia de la dinámica interna de un planeta, no es cierto que si no hay actividad volcánica en Marte eso signifique que no haya terremotos y viceversa. La actividad volcánica y la sísmica muchas veces están relacionadas entre sí, ya que ocurren gracias a una dinámica interna en las zonas próximas a los límites entre las placas tectónicas o fuera de ellas, pero otras veces ocurren de manera independiente sin que una acción provoque la otra.

 

CASO 2.C: “EL CONSUMO DE SUPLEMENTOS DE COLÁGENO ES BUENO PARA LAS ARTICULACIONES”

Sobre la efectividad de los suplementos de colágeno, la Autoridad Europea de Seguridad Alimentaria, el máximo organismo europeo en materia de alimentación, afirma que no existe relación causa/efecto entre el consumo de colágeno y el mantenimiento de las articulaciones, según los informes emitidos por su Panel de Expertos en Nutrición, Alergias y Dietéticos. Las evidencias científicas a día de hoy son claras: no sirve para nada consumir suplementos de colágeno proceda de donde proceda. Es más, la seguridad social no cubre esos suplementos, ya que no hay relación directa entre la ingesta de estos y el posible beneficio.

Aún y todo, estos suplementos se siguen publicitando porque contienen pequeños micronutrientes saludables (vitamina C, magnesio, …) relacionados con los huesos, la piel, los músculos, las articulaciones, …. Pero no es necesario que suplementemos con esos micronutrientes que acompañan al innecesario colágeno. Esos suplementos se encuentran en la dieta tradicional en muchísimos alimentos más nutritivos y baratos que estos suplementos, como por ejemplo en hortalizas, verduras, cítricos,… Por ello, consumir suplementos no tiene ningún sentido, sino hay algún déficit por alguna patología propia.

Por lo tanto, olvídense de los suplementos ricos en colágeno, ya que no suplementan. Ante todo, una dieta nutricional equilibrada.

 

MUSIKA-PARAMETROAK: MUSIKA OBJEKTIBATZEN ETA NEURTZEN

Hona hemen gai honen inguruan egindako eskema:

 

Irudiaren gainean klikatuz gero eta irudia handituz gero, eskemaren inguruko xehetasun guztiak eskura daitezke.

“OÍR” ETA “ESCUCHAR”

Euskaraz bi aditz hauetarako itzulpena berbera den arren, gaztelaniaz “oír” eta “escuchar” aditzek esanahi desberdina dute. Zein da bi aditz horien arteko desberdintasuna? Zein organok parte hartzen dute bietan? Belarriak eta garunak? Garunak soinu guztiak modu berean interpretatzera eramaten al gaitu? Ala soinu berberak eragin desberdina izan dezake? Eta belarriak jasotako guztia prozesatzen al da?

“Oír” aditza soinua hartzea eta entzumenaren organotik garunera soinuaren iritsiera zuzena da, hau da, garunera soinuak egiten duen bidaia azken finean. “Escuchar” aditza, aldiz, soinu jakin batean bidaltzen den mezua era zuzen batean deskodetzean eta moduren batean interpretatzean datza. Soinudun estimuluak deskodetzeko, informazioa edo mezua nerbio-sistema zentralera garraiatua izan behar da.

“Escuchar” aditz honek dakarren ekintza borondatezkoa da eta subjektuaren partez, entzuteko intentzioa izateko konpromisoa dakar. “Oír” aditzak dakarren ekintza, aldiz, ez-borondatezkoa da. Horregatik, nahi gabe egin daitekeena da. Beraz, “escuchar” aditzak dakarren ekintza aktiboa da, eta “oír” aditzak dakarrena, ordea, pasiboa. Horregatik, entzuteari (“escuchar”) nahi dugunean utz diezaiokegu.

Gaztelaniaz esaten den bezala “oímos, pero no escuchamos” askotan. Soinua belarritik garunera zuzenki irits daiteke, baina garunean soinuaren mezua era egoki batean ez deskodetzea edo ez interpretatzea jazo daiteke. Egunerokotasunean askotan gertatzen den fenomeno bat da.

Honek guztiak, iristen zaigun soinudun informazio guztia ez dugula prozesatzen argi uzten du. Informazio-kantitate handia iristen zaigunez, garunak soilik garrantzitsuena eta aipagarriena hartzen du eta gainontzeko guztia, beharrezkoa izanez gero, garunak nahi duen bezala betetzen du. Beraz, era baztertzaile batean entzuten dugula esan daiteke.

Bestalde, indibiduo bakoitzak soinudun input berbera modu desberdin batean interpreta dezake, hau da, errealitatean, indibiduo bakoitzak input berbera era desberdin batean hauteman dezake, entzutezko patologiak aintzat hartu gabe noski. Zer dela eta? Nahiz eta errealitate berbera izan, gure garunak errealitate desberdin bat aurkezten digu, hots, gure prozesamendu-guneak ziria sartzen digu. Gure garuna ez da perfektua eta gure garunak eragin ditzakeen mota desberdinetako berariazko manipulazioen menpe gaude. Gure garunak ilusioak eragiten ditu. Baina, garuna bakarrik al da horren arduraduna? Pertzepzioa ez da garunaren kontua bakarrik, garunaren eta estimulua jasotzen duen organoaren arteko lankidetzarena baizik. Soinuaren hotsak ere parte hartzen du horretan, hotsak gure pertzepzioa zeharo alda baitezake. Pertzepzioa subjektiboa da eta batzuetan gure garunak eraikitakoa errealitatearekin ez dator bat. Gure zentzumen guztiak garuneko interpretazioetara lotuak daude, era askotako akatsei kateatuta.

Nola manipulatzen gaitu garunak ordea? Adibide ugari daude. Gure garunak existitzen ez diren doinuak transmititzeko gaitasuna du, doinu horien diseinuaren barnean garunak erauztearaztea balego bezala. Beste batzuetan, soinu batzuek alegiazko eszena batean erabateko murgiltzea gertatzea eragiten dute. Jasotako soinuen analisia dela eta, garunak sentitzen ari garen zeozer izango balitz bezala interpretatzea eragiten du eta. Soinudun input berbera modu desberdin batean interpretatzeaz gain, input berberak ere emozionalki era desberdin batean eragin gaitzake.

Garunak interpretazio desberdinak eragin ditzakeenez, soinu berberaren informazioa mila modu desberdinetara jasoa izan daiteke. Beraz, nahiz eta soinudun input-ak mezu jakin bat izan, garuna dela medio, interpretazio desberdinak gerta daitezke. Soinuen doinuak eta tonuak ere honetan zeresana du. Doinu edo tonu jakin batek interpretazio zehatz bat eragin dezake eta honek gure emozioak azalera eta azelera ditzake. Pertzepzio kontua azken finean. Zentzumenak, kasu honetan entzumenak, eta garunak pertzepzio jakin batera eraman gaitzake. Beraz, fida al gaitezke guztiz gure garunaz? 

Robert Zatorrek dioen modura, interpretazio hauek guztiak nola gertatzen diren ikertuz gero, garunaren funtzionamendu orokorra hobeto uler dezakegulakoan nago. Hau guztia, nola ez, musikari esker lor daiteke. Beraz, jarrai dezagun musika erabiltzen garunaren funtzionamenduari buruz informazio gehiago eskuratzeko.

 

CASO 1.A: “LA TEORÍA DE LA EVOLUCIÓN DE DARWIN NO ES UNA TEORÍA COMPLETA DESDE EL PUNTO DE VISTA CIENTÍFICO”

Desde un punto de vista clásico, toda teoría debe de tener dos capacidades: la explicativa y la predictiva. Aunque la Teoría de la Evolución de Darwin (TED) tiene una capacidad explicativa magnífica, es verdad que deja cabos sueltos. Por un lado, la idea de un ancestro universal del cual las especies habrían surgido no parece acertada. La idea de que todo partió no de una célula, sino de un bosque celular, donde múltiples focos dieron origen a la vida, tiene más sentido. Es decir, el origen de las especies no explica el origen de la vida. 

Por otro lado, la evolución no se da de manera gradual, como decía Darwin. La evolución tiene periodos de gran actividad y otros de aparente quietud. La actividad evolutiva contiene saltos abruptos. La idea de intermediarios entre una fase evolutiva y otra desaparece, dando paso a lagunas evolutivas entre las distintas etapas, como se puede apreciar en el registro fósil.

En cuanto a su capacidad predictiva, es muy escasa, ya que no predice cómo van a evolucionar las diferentes especies.

Por todo ello, aunque  la TED es la que más evidencias científicas presenta, no es una teoría completa desde el punto de vista científico.

 

CASO 1.B: “NO ES RAZONABLE QUE EXISTA LA VIDA BASADA EN SILICIO”

El problema radica en que el silicio tiene una serie de propiedades químicas distintas al carbono que limitan mucho su capacidad para reproducir la vida, aunque sea el segundo elemento más abundante en la corteza terrestre.

En primer lugar, los átomos de silicio tienden a unirse entre ellos mediante enlaces simples, que son muy débiles en comparación con los enlaces dobles o triples que se forman entre los átomos de carbono. Esto hace que las moléculas complejas basadas puramente en el silicio, como los silanos, sean mucho más inestables que las del carbono, sobre todo en ambientes ricos en oxígeno y agua.

En segundo lugar, los átomos de silicio tienen un tamaño mayor y en tercer lugar, el silicio es muy afín al oxígeno, formando el sílice, posible compuesto alternativo a los hidrocarburos y al dióxido de carbono. El problema es que esta unión es muy estable, eterna, sólida e inerte.

Por todo ello, el potencial del silicio para formar compuestos complejos (carbohidratos, lípidos, proteínas y ADN) es muy limitado y no es suficiente para reproducir la vida como la conocemos en condiciones similares a la Tierra. De momento, no hay señales de que exista vida basada en el silicio.

 

CASO 1.C: “LA TIERRA ES EL CENTRO DEL UNIVERSO Y EL MODELO DE PTOLOMEO EN CUANTO DESCRIBE CÓMO LA ORBITA EL SOL, LA LUNA Y LOS PLANETAS ES PERFECTAMENTE VÁLIDO”

Para comenzar, podemos considerar la Tierra como centro del Universo, ya que en el universo actual ningún punto tiene preferencia sobre ningún otro y todo depende de dónde pongamos el eje de referencia.

Respecto al resto, algunos de los descubrimientos de Galileo son importantes pruebas en contra del sistema ptolemaico. Por un lado, Galileo descubrió 4 de los satélites de Júpiter. Gracias a esto, se supo que no todos los cuerpos celestes giraban en torno a la Tierra, pues había descubierto cuatro “planetas” (la concepción de planetas que entonces se concebía, que también incluía la Luna y el Sol) que lo hacían en torno a Júpiter. Por otro lado, el descubrimiento de las fases de Venus, también por Galileo, es solo compatible con el hecho de que Venus gire alrededor del Sol.

Estos descubrimientos no fueron suficientes para zanjar la polémica entre el modelo ptolemaico y el modelo copernicano. Es más, las observaciones de Galileo confirman tanto un sistema heliocéntrico como uno de Ptolomeo modificado (bastaría con que Venus orbitase el Sol y todo lo demás se mantuviese igual) o el sistema geocéntrico de Tycho (La Luna y el Sol orbitan la Tierra, pero los planetas orbitan el Sol).

 

“UNION OF CONCERNED SCIENTISTS” (UCS) ELKARTEAREN WEB ORRIALDEKO SALAKETA BATEN AZALPENA ETA IRUZKINA

Union of Concerned Scientists (UCS)-ren web orrialdea arakatu dut eta bertan topatu dudan txosten, salaketa edo artikulu baten hautua egin dut. Jarraian txosten, salaketa edo artikulu horren nondik norakoak azalduko ditut.

Artikulu honen izenburuan Estatu Batuetako lehendakarigaiei arma nuklearren inguruan galdera bat plazaratzen zaie, ea eurek gai honen aurrean zein jarrera hartzen duten hain zuzen ere.

New Hampshire-ko unibertsitateak buruturiko inkesta baten emaitzek, helduen %80ak, euren jarrera politikoa aintzat hartu gabe, lehendakarigaiek arma nuklearren inguruan duten iritzia eztabaidatzeak duen garrantzia azpimarratu dute.

Txosten hau sinatutakoek, 2020ko lehendakarigaiek arma nuklearrek ekar ditzaketen arriskuen murrizketa lehentasun nagusienen artean izan beharko luketeela adostu eta nabarmendu dute. Lehendakarigai hauek euren plangintzak egiterako orduan, gai hau aintzat hartu beharko luketeela ere azpimarratu dute.

Gaur egun Lurra planetan 9.000 arma nuklear daude. Errusia eta Estatu Batua %90 baino gehiagoren jabe dira. Arma nuklear hauek, Estatu Batuak Bigarren Guda Mundialean Japonian jaurti zuen bonba atomikoak baino indar askoz suntsitzaileagoa dute. Munduko edozein tokitan, arma nuklearren erabilerak, gizakiarengan, ingurugiroarengan eta ekonomiarengan sekulado ondorioak izan ditzake.

Gaur egun Estatu Batuak guda nuklear bat hasteko abagunea du. Estatu Batuak milaka arma nuklear gordetzen ditu larrialde egoera baten aurrean prest egoteko, eraso faltsu baten abisuaren aurrean, erantzun gisa okerreko jaurtiketen arriskua areagotuz.

Politika hau Guda Hotza gertatu zenetik indarrean dago, eta hau dela eta, Estatu Batuetan egon beharko zena baino askoz ere segurtasun gutxiago dago. Lehendakarigaiek herritarrei haien planen inguruko informazioa helarazi beharko liekete, beti ere plan hauek arriskua murrizteko asmoz Estatu Batuetako politika aldatzeko nahia izanez gero.

Gainera, Estatu Batuak txosten honek aurkezten duen ildotik jarraitu beharrean, aurkako norabidea hartzea erabaki du. Arma nuklearren kontrolak pasatzeko asmoz adostutako akordioak alde batera utzi ditu eta horrez gain, hurrengo hamarkadetarako euren arma nuklearrak eguneratzeko diru-kantitate jakin bat bideratzeko asmoa du.

Gizadiak bi mehatxuren aurrean erantzun behar duela dio txostenak; batetik, klima aldaketa, eta bestetik, arma nuklearrak.

Beraz, txostenak Estatu Batuetan ekintza ausartak eta lidergoa erakusteko momentua iritsi dela aldarrikatzen du. Ezin dugu etorkizuneko belaunaldiek arazo hauen konponbidea aurki dezaten itxaron. Gure seme-alabak eta gure bilobak aintzakotzat hartzen gaituzte.

 

Txosten honetan esandakoa irakurri ostean, UCS elkartearen lan egiteko era eta ikuspuntua zein den argi geratzen da. UCS elkartea zientzialari talde batek osatzen du. Zientzialari talde honek zientzia, komunikaziorako eta desinformazioari aurre egiteko erabili behar dela sustatzen du. Horretarako, munduarengan eragin handiena duten zientzia gaien inguruko ikerketa bultzatzen du; herritarrekin, hedabideekin eta erabakia hartzeko ardura dutenekin komunikazioa eraginkorra izan dadin. UCS elkartearen helburu nagusienetako bat mundu seguruago eta ingurune osasuntsuago baten lorpena da. UCSek ikerketa zientifiko independentea sustatzeaz gain, herritarren ekintzailetza ere bultzatzen du, konponbide praktiko berritzaileak garatzeko eta boterea dutenengan aldaketak eragiteko asmoz. Eta hau, txosten hau azaletik irakurtzearekin soilik uler daitekeen mezua da.

Horrelako zientzia taldeen helburua eztabaida sortzea da, hots, herritarrengan parte-hartzea piztea. Ea horrela, guztion artean, mundua ingurune hobe batean bilaka dezakegun.